Góp vốn mở tiệm với người thân: Ranh giới sống còn giữa tiền vay và cùng sở hữu

Tóm tắt nhanh
Nhận vốn từ người thân để mở tiệm tưởng dễ mà lại là cái bẫy lớn nhất nếu không làm rõ đây là tiền vay hay cùng sở hữu. Tiền vay thì lời hay lỗ vẫn phải trả đủ, còn cùng sở hữu thì lời chia lỗ chịu và có tiếng nói điều hành. Chỉ cần một tờ giấy thỏa thuận với 4 điều khoản cốt lõi là đủ giúp hai bên bảo vệ cả vốn liếng lẫn tình cảm gia đình.
I.Ranh giới mong manh giữa vay nợ và cùng sở hữu
Nhiều bạn trẻ mở tiệm thường rơi vào cái bẫy tâm lý là thấy người nhà đưa tiền thì cứ mừng rỡ cầm lấy mà méo hỏi lại cho rõ ràng. Lúc đó trong đầu chỉ nghĩ làm sao có đủ tiền cọc mặt bằng, mua sắm bàn ghế, máy móc cho kịp ngày khai trương. Nhưng chính cái sự ngại ngùng, cả nể ban đầu lại là ngòi nổ cho những vụ cãi vã tanh bành về sau :)))
Nói thẳng ra, tiền đưa vào tiệm chỉ có hai dạng: một là mượn nợ, hai là cùng làm chủ. Hai khái niệm này khác nhau một trời một vực về mặt bản chất, quyền lợi lẫn trách nhiệm, nhưng ngặt nỗi người thân thì hay dùng từ ngữ rất chung chung kiểu "cô cho mượn chút vốn làm ăn".
= Tiền vay | Cùng sở hữu
Trách nhiệm trả vốn | Tiệm lời hay lỗ vẫn phải trả đủ gốc | Lời chia theo tỷ lệ, lỗ cùng chịu
Quyền can thiệp | Chủ nợ ko có quyền can thiệp vận hành | Có quyền biểu quyết việc lớn của tiệm
Rủi ro quan hệ | Áp lực trả nợ đúng hạn cam kết | Dễ bất đồng quan điểm chia chác và quyền lựcA.Cho vay: Tiệm sống hay chết thì nợ vẫn còn đó
Bản chất của một khoản vay là nghĩa vụ tài chính độc lập hoàn toàn với kết quả kinh doanh của tiệm. Nghĩa là dù tiệm buôn may bán đắt mỗi ngày vài trăm đơn, hay ế ẩm tới mức phải đóng cửa sau ba tháng, bạn vẫn nợ người đó đúng số tiền đã nhận.
Người cho vay về mặt nguyên tắc chỉ quan tâm tới việc bạn trả nợ đúng hạn hay không, có kèm lãi suất như thỏa thuận ban đầu hay không. Họ không có tư cách bước vào tiệm rồi chỉ tay năm ngón bắt bạn phải đổi công thức pha chế, hạ giá món ăn hay thay đổi nhân viên. Đổi lại, khi tiệm bùng nổ doanh thu, họ cũng không được quyền đòi chia thêm phần trăm lợi nhuận ngoài tiền gốc và lãi đã hứa.
Nhưng thực tế đời không như là mơ :))) Người thân cho vay thường kèm theo combo "quan tâm sát sao", thấy vắng khách là xót ruột, thấy đông khách lại sợ bạn tiêu xài hoang phí không chịu trả nợ.
B.Cùng sở hữu: Lời ăn lỗ chịu và câu chuyện tiếng nói
Cùng sở hữu lại là câu chuyện hoàn toàn khác vì lúc này người thân đã biến thành cổ đông của tiệm. Họ bỏ tiền vào và chấp nhận rủi ro cùng bạn: tiệm có lời thì chia theo tỷ lệ, tiệm sập tiệm lỗ thì mất trắng số tiền đó mà không được quyền bắt bạn móc tiền túi ra đền.
Bù lại cho rủi ro mất vốn, họ nghiễm nhiên có quyền lực sở hữu và tiếng nói trong việc định đoạt tương lai của quán. Bạn không thể tự ý đưa ra các quyết định sống còn mà bỏ qua ý kiến của người đang nắm giữ một phần cơ ngơi đó. Rất nhiều bạn khi tiệm bắt đầu có lãi thì ấm ức vì nghĩ "mình bỏ công cày bừa từ sáng tới khuya mà người ta chỉ ngồi không hưởng sái", trong khi quên mất lúc đầu chính họ đã chấp nhận rủi ro góp vốn cùng mình.
C.Cái bẫy "cô cho con mượn chút vốn"
Cụm từ "cho mượn vốn" là nguyên nhân của 90% các vụ bất hòa gia đình liên quan tới chuyện làm ăn buôn bán. Người lớn tuổi trong nhà khi nói câu đó thường nghĩ trong bụng là: "Tao cho mày mượn tiền mở tiệm, mày làm ăn khấm khá thì phải nhớ ơn tao, sau này chia cho tao một phần hay cho tao quản lý chung".
Trong khi đó, đứa cháu hoặc đứa con mở tiệm lại tự phiên dịch câu đó thành: "Người nhà thương mình nên cho mượn vốn không lấy lãi, chừng nào làm ăn dư dả thì trả lại đúng số đó là xong". Một bên nghĩ là đầu tư góp vốn, một bên nghĩ là vay nợ ân nghĩa. Lúc tiệm ế đói meo thì không ai nói gì, tới ngày tiệm đông nghẹt khách, doanh thu vài trăm triệu một tháng thì bắt đầu bóng gió, tị nạnh nhau từng đồng :)))
Tiền bạc sứt mẻ thì còn cày cuốc kiếm lại được, chứ tình cảm ruột thịt mà nứt toác vì vài chục triệu bạc thì tiền núi cũng khó vá lành.
Ông T
II.Vì sao người nhà với nhau lại càng dễ toang vì tiền?
Người lạ làm ăn với nhau rất dễ, mọi thứ cứ hợp đồng giấy trắng mực đen, điều khoản chặt chẽ, sai đâu chiếu theo luật mà phạt. Người thân thì ngược lại hoàn toàn, rào cản lớn nhất nằm ở chỗ ai cũng sợ bị mang tiếng là "tính toán", "chi li" hay "thực dụng" với người trong nhà.
Chính cái văn hóa cả nể này đã biến các giao dịch tài chính gia đình thành một mớ bòng bong không lối thoát. Khi không có ranh giới rõ ràng, ai cũng tự cho mình cái quyền diễn giải sự việc theo hướng có lợi nhất cho bản thân khi có biến cố xảy ra.
A.Kỳ vọng ngầm không ai nói ra
Sai lầm kinh điển nhất của ae mở tiệm là thích dựa vào "sự thấu hiểu ngầm" thay vì trao đổi thẳng thắn. Bạn nghĩ người ta cho bạn tiền vì muốn thấy bạn khởi nghiệp thành công, nhưng người ta lại kỳ vọng bạn phải tạo công ăn việc làm cho đứa em họ, hoặc mỗi tháng phải trích một khoản biếu xén gia đình.
Những kỳ vọng ngầm này giống như quả bom nổ chậm chôn dưới nền tiệm. Khi mọi thứ trôi chảy thì êm đẹp, nhưng chỉ cần việc kinh doanh chững lại, những đòi hỏi không tên bắt đầu trồi lên mặt đất khiến cả hai bên đều cảm thấy mình bị lợi dụng và đối xử bất công.
B.Tình cảm gia đình bị đem ra làm thế chấp
Khi mượn nợ ngân hàng, bạn phải thế chấp sổ đỏ hoặc tài sản có giá trị. Còn khi nhận vốn người thân, thứ bạn đang đặt cược vô hình trung lại chính là uy tín và tình cảm ruột thịt của cả dòng họ.
Nếu tiệm thua lỗ, áp lực không chỉ là mất tiền mà là những ánh mắt phán xét trong mỗi bữa cơm gia đình hay dịp giỗ chạp cuối năm. Bạn trở thành "kẻ làm mất tiền của cô dì chú bác", còn người góp vốn thì mang cục tức vì nghĩ bạn bất tài, tiêu xài phung phí mồ hôi nước mắt của họ.
C.Khúc mắc quyền điều hành chuyện lớn chuyện nhỏ
Chuyện tiệm ăn hay quán cafe người nhà góp vốn toang nhiều nhất không phải do ế ẩm, mà do đánh nhau vì quyền điều hành. Người góp vốn thỉnh thoảng dẫn bạn bè tới ăn uống miễn phí, tự ý bước vào quầy thu ngân kiểm tra sổ sách, hay chê bai nhân viên phục vụ trước mặt khách.
Bạn là người đứng mũi chịu sào, bỏ công sức 14 tiếng mỗi ngày ở tiệm nhưng lại không thể toàn quyền quyết định vì vướng "người nhà". Mắng nhân viên thì sợ đụng chạm người quen của cô chú gửi gắm, muốn đổi menu hay đẩy mạnh marketing trên mạng cũng phải chạy đi xin phép, riết rồi tiệm biến thành một cái nồi lẩu thập cẩm méo ra hình thù gì cả.
III.Bốn điều khoản bắt buộc phải ghi trên tờ giấy trắng mực đen
Để dập tắt mọi nguy cơ tranh chấp, cách duy nhất là gom hết mọi thứ lên một tờ giấy thỏa thuận rõ ràng. Giấy này chả cần phải kéo nhau ra văn phòng công chứng hay thuê luật sư viết dài 8km cho tốn kém, chỉ cần hai bên ngồi lại, viết tay hoặc in ra một trang A4, cùng ký tên và mỗi bên giữ một bản là đủ chắc chắn rồi.
4 điều khoản sống còn trên giấy thỏa thuận
- Số tiền và cách giao nhậnGhi rõ cả số lẫn chữ, ngày giờ nhận và hình thức chuyển khoản hay tiền mặt
- Xác định bản chất dòng tiềnChốt dứt khoát là khoản nợ phải trả hay phần trăm sở hữu tiệm
- Ranh giới quyền quyết địnhTách bạch quyền tự chủ vận hành hằng ngày và việc lớn cần biểu quyết
- Cơ chế rút vốn và giải thểQuy định thời hạn báo trước, cách định giá và phương án xử lý khi lỗ
A.Số tiền thực nhận và hình thức chuyển tiền
Điều khoản đầu tiên nghe tưởng chừng hiển nhiên nhưng lại rất nhiều người làm ẩu. Phải ghi chính xác con số thực nhận, bắt buộc ghi cả bằng số và bằng chữ để tránh trường hợp viết thêm số 0 hay sửa chữa con số về sau.
Ngoài ra, phải ghi rõ tiền được đưa vào ngày nào, hình thức là chuyển khoản qua tài khoản ngân hàng nào hay đưa tiền mặt tận tay. Nếu nhận tiền mặt thì người nhận phải ký xác nhận đã nhận đủ ngay lúc đó. Những chi tiết nhỏ nhặt này sẽ là bằng chứng không thể chối cãi nếu chẳng may một trong hai bên sau này bị "mất trí nhớ tạm thời" :)))
B.Xác định rõ bản chất vốn và tỷ lệ sở hữu
Đây là trái tim của bản thỏa thuận. Bạn phải ghi thẳng vào giấy: "Đây là khoản vay" hoặc "Đây là phần vốn góp sở hữu tiệm".
Nếu là khoản vay, phải ghi rõ thời hạn hoàn trả gốc là bao lâu (ví dụ trong vòng 12 tháng hay 24 tháng), có tính lãi suất hay không, nếu có thì bao nhiêu phần trăm một năm và trả lãi vào ngày nào mỗi tháng. Nếu là phần sở hữu, phải quy đổi ngay ra tỷ lệ phần trăm cụ thể. Ví dụ tổng vốn đầu tư ban đầu để mở tiệm là 100 triệu, người thân góp 30 triệu thì ghi rõ chiếm 30% cổ phần của tiệm, lợi nhuận ròng sau khi trừ chi phí vận hành sẽ được chia đúng 30% theo từng quý hoặc từng năm.
C.Phân chia quyền hạn giữa chuyện hằng ngày và việc lớn
Muốn tiệm vận hành trơn tru thì quyền lực phải được phân định rành mạch ngay từ ngày đầu. Trong giấy cần chia rõ làm hai nhóm việc: vận hành thường nhật và quyết định chiến lược.
Chuyện hằng ngày như tuyển dụng nhân viên, mua nguyên vật liệu, điều chỉnh công thức, định giá bán hay chạy chương trình khuyến mãi sẽ do người trực tiếp đứng quán toàn quyền quyết định. Người góp vốn không được can thiệp vào công việc của nhân viên hay can dự vào quy trình nội bộ. Ngược lại, những việc trọng đại mang tính bước ngoặt như dời địa điểm, sang nhượng mặt bằng, kêu gọi thêm người mới góp vốn hay vay thêm nợ lớn thì bắt buộc hai bên phải ngồi lại bàn bạc và đồng thuận.
D.Cơ chế rút vốn khi tiệm gặp biến cố
Chỗ này là nơi người ta hay né tránh nhất vì lúc mới mở tiệm ai cũng hừng hực khí thế, nói chuyện rút vốn nghe xui xẻo vãi. Nhưng thương trường khốc liệt, chuẩn bị cho tình huống xấu nhất không bao giờ là thừa cả.
Phải quy định rõ: nếu người góp vốn muốn rút tiền ra giữa chừng thì phải báo trước bao nhiêu ngày (thường là 30 đến 60 ngày) để tiệm kịp xoay xở dòng tiền, chứ không thể đùng một cái đòi rút ngay trong tuần làm tiệm sụp hố tiền mặt. Thêm vào đó, rút tiền một lần hay chia làm nhiều đợt? Quan trọng nhất: nếu lúc rút vốn mà tiệm đang lỗ hoặc giá trị tài sản giảm sút thì tính toán ra sao? Ghi rõ ràng ra thì sau này cứ chiếu theo giấy mà làm, đỡ phải đứng cãi nhau xem ai đúng ai sai.
Nói miệng thì ai cũng nghĩ mình hào sảng, chỉ khi đặt bút viết xuống giấy mới lòi ra hai bên đang lệch nhau cả cây số.
Ông T
IV.Cách nói chuyện giấy tờ với người thân mà không sứt mẻ tình cảm
Nhiều bạn bảo mình: "Biết là cần giấy tờ nhưng ngại mở lời quá, mở miệng ra xin viết giấy sợ người nhà giận, nghĩ mình không tin tưởng họ". Thật ra cách bạn mở lời mới là yếu tố quyết định người nghe cảm thấy an tâm hay bị xúc phạm.
Bí quyết ở đây là đừng bao giờ đặt vấn đề theo hướng phòng thủ hay đề phòng lẫn nhau, mà hãy biến tờ giấy thành công cụ bảo vệ quyền lợi cho chính người đã tin tưởng trao tiền cho bạn.
Những điểm cần rà soát trước khi đặt bút ký
- Đã chốt dứt khoát bản chất tiền đưa vào là khoản nợ hay phần sở hữu chưa?
- Đã quy đổi chính xác số tiền thành tỷ lệ phần trăm trên tổng vốn chưa?
- Đã phân định rạch ròi việc hằng ngày ai lo và việc lớn ai duyệt chưa?
- Đã có phương án rút vốn và xử lý dòng tiền khi quán ế ẩm chưa?
- Cả hai bên đã cầm trên tay một bản có đầy đủ chữ ký sống chưa?
A.Đặt sự an tâm của người góp lên hàng đầu
Thay vì nói "Mình viết giấy cho chắc ăn để sau này khỏi cãi nhau", hãy tiếp cận bằng tâm thế của một người làm ăn nghiêm túc: "Con muốn ghi rõ ràng mọi thứ ra giấy để cô chú nắm được đồng tiền của mình đi đâu, quyền lợi của cô chú được đảm bảo thế nào. Làm ăn thì phải đàng hoàng minh bạch, người nhà con càng phải có trách nhiệm bảo vệ tiền bạc của cô chú kỹ hơn người ngoài".
Khi nghe như vậy, người thân sẽ thấy bạn là một người chín chắn, có trách nhiệm và biết trân trọng mồ hôi nước mắt của họ chứ không phải một đứa trẻ con bốc đồng xin tiền làm thử cho vui :)))
B.Chọn thời điểm và ngôn từ để mở lời
Thời điểm vàng để đặt vấn đề giấy tờ là ngay trước khi nhận tiền hoặc đúng lúc nhận tiền, tuyệt đối không để tiệm chạy được vài tháng rồi mới lụi hụi đem giấy ra đòi ký. Lúc đó người ta sẽ sinh nghi ngay là bạn đang toan tính điều gì mờ ám.
Ngôn từ sử dụng trong buổi nói chuyện nên mộc mạc, chân thành, tránh dùng thuật ngữ đao to búa lớn. Cứ giải thích cặn kẽ từng mục: tiền này con mượn hay cô chú cùng làm chủ, hàng tháng con báo cáo số liệu thu chi ra sao, lúc nào thì hoàn vốn. Khi mọi thứ phơi bày minh bạch dưới ánh sáng, sự nghi kỵ tự nhiên sẽ biến mất.
C.Ký tên và lưu giữ giấy tờ thế nào cho chuẩn
Khi đã thống nhất xong các điều khoản, hãy in ra làm hai bản giống hệt nhau. Cả hai bên đọc kỹ lại từng chữ, ký tên và ghi rõ họ tên ở cuối mỗi trang nếu giấy có nhiều hơn một trang.
Sau đó, mỗi người cất giữ một bản ở nơi an toàn. Bạn nên chụp lại một tấm hình rõ nét lưu trên điện thoại hoặc lưu trữ đám mây. Tờ giấy này hy vọng sẽ không bao giờ phải đem ra dùng tới, nhưng sự hiện diện của nó trong tủ chính là cái neo tâm lý vững chắc nhất để giữ cho mối quan hệ gia đình luôn êm ấm dù chuyện kinh doanh có thăng trầm ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Nhận tiền mở tiệm của người thân nhưng lỡ không làm giấy từ đầu thì giờ phải xử lý sao?
Cách tốt nhất là chọn một buổi rảnh rỗi mời người thân ngồi uống cafe để làm báo cáo tài chính trung thực về tình hình tiệm. Sau khi trình bày doanh thu, chi phí, bạn thẳng thắn đề xuất viết lại một bản ghi nhớ để chốt rõ khoản tiền trước đây là nợ hay cổ phần nhằm giúp hai bên dễ làm việc lâu dài.
Người nhà góp vốn nhưng liên tục can thiệp sâu vào việc vận hành quán thì nên nói thế nào?
Bạn cần hẹn một buổi nói chuyện riêng, ghi nhận sự quan tâm đóng góp của họ nhưng khẳng định việc can thiệp trực tiếp trước mặt nhân viên hay khách hàng sẽ làm giảm hiệu quả kinh doanh. Hãy thống nhất một kênh báo cáo định kỳ theo tuần hoặc tháng để họ nắm tình hình mà bạn vẫn giữ trọn quyền điều hành.
Giấy viết tay thỏa thuận góp vốn giữa người nhà có giá trị pháp lý khi xảy ra tranh chấp không?
Giấy viết tay nếu có đầy đủ chữ ký của các bên, nội dung không vi phạm điều cấm của pháp luật và thể hiện ý chí tự nguyện thì vẫn được pháp luật công nhận là chứng cứ quan trọng khi giải quyết tranh chấp dân sự. Tuy nhiên, mục đích lớn nhất của tờ giấy vẫn là tạo sự minh bạch và ràng buộc trách nhiệm để tránh phải kéo nhau ra tòa.
Nếu người thân muốn rút vốn đột ngột khi tiệm đang khó khăn thì giải quyết bằng cách nào?
Nếu đã có thỏa thuận từ trước, bạn cứ chiếu theo thời hạn báo trước để thực hiện. Nếu chưa có quy định, bạn cần mở sổ sách cho họ thấy thực trạng dòng tiền và đàm phán phương án trả dần theo từng đợt nhỏ, hoặc tìm kiếm một người khác mua lại phần vốn đó thay vì rút cạn tiền mặt làm tiệm tê liệt.


